नीलेश निमकर
बालशिक्षण फेलोशिपचे मुख्य सल्लागार

३ ते ६ वर्षांच्या मुलांचे शिक्षण किंवा बालशिक्षण हा आपल्या देशातील अत्यंत महत्त्वाचा पण वर्षानुवर्षे दुर्लक्षित राहिलेला विषय आहे. व्यक्तीच्या शिक्षणावरच नव्हे तर संपूर्ण आयुष्यावर प्रभाव टाकणाऱ्या बालशिक्षणाच्या क्षेत्रात भारतीय परिस्थितीत बरेच काम व अभ्यास होणे गरजेचे आहे. या पार्श्वभूमीवर बालशिक्षणासाठीची ही फेलोशिप हे एक विधायक आणि ठोस पाऊल आहे.

शिक्षण उद्यासाठी असते. उद्याचे सुजाण, सतर्क, सर्जनशील, कर्तबगार व सुसंस्कृत नागरिक घडविणे खऱ्या, उचित व उत्तम शिक्षणाकडून अपेक्षित असते. शिकावे कसे, शिकण्याचा आनंद कसा घ्यावा-द्यावा आणि आजन्म शिकत कसे राहावे हे शिकविते ते खरे शिक्षण. शिकता-शिकता जे उद्याची आव्हाने पेलायला सज्ज करते, उद्याच्या संधींचे सोने करायला शिकवते ते खरे शिक्षण. शिक्षणक्षेत्रात नवीन प्रयोग, संशोधन करणाऱ्या महाराष्ट्रातील तरुणांना संशोधनाची संधी मिळावी, नव्या कल्पनांना वाव मिळावा आणि प्रयोगांना चालना मिळावी, तसेच शैक्षणिक, सामाजिक प्रश्नांना उत्तर शोधण्यासाठी उमेद मिळावी, या उद्देशाने यशवंतराव चव्हाण सेंटरतर्फे शरद पवार इन्स्पायर फेलोशिप इन एज्युकेशन देण्यात येते. ही फेलोशिप २० प्राथमिक आणि १० माध्यमिक शिक्षकांना दिली जाते. शिक्षणक्षेत्रात काम करणाऱ्या तरुणांना सक्षम बनवणे आणि त्यांच्या संशोधनात्मक कामाला चालना देणे, हे मुख्य उद्दिष्ट या फेलोशिपचे आहे.

राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण २०२० मध्ये अनेक शिफारशी केल्या आहेत आणि कार्यक्रमही सुचवले आहेत. राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण २०२०, या धोरणाच्या अंमलबजावणीसाठी तयार केलेला कृती कार्यक्रम (SARTHAQ भाग १ आणि २), तसेच निपुण भारत अभियान, भारतीय संविधानाच्या तरतुदींच्या अनुषंगाने मूल्यशिक्षण, स्वयंअध्ययन आणि सहअध्ययन यांचा अध्ययन-अध्यापन आणि मूल्यमापन प्रक्रियेत प्रभावी वापर, विविध विषयांचा परस्परांशी आणि कला व खेळ यांच्याशी समन्वय, बहुवर्ग अध्यापन, वाचताना वाचनाचा वेग आणि आकलन वाढवण्यासाठी घेतलेले उपक्रम, पालक आणि स्थानिक समाज यांचा शालेय कामकाजात आणि अध्ययन-अध्यापन प्रक्रियेत सहभाग, शाळेची इमारत आणि परिसर यांचा शैक्षणिक साधन म्हणून वापर, अध्ययन-अध्यापन प्रक्रियेत डिजिटल लर्निंगचा प्रभावी वापर, असे अनेक उपक्रम आयोजित करता येतील. ही केवळ उदाहरणे म्हणून दिली आहेत, परंतु आपल्या विद्यार्थ्यांच्या गरजा लक्षात घेऊन, कोणते उपक्रम निवडावे याचे संपूर्ण स्वातंत्र्य शिक्षकांना असेल.

सध्या महाराष्ट्रातील प्राथमिक व माध्यमिक शिक्षकांना यशवंतराव चव्हाण सेंटरतर्फे ‘शरद पवार इन्स्पायर फेलोशिप इन एज्युकेशन’ दिली जाते. नवोपक्रम किंवा संशोधन करण्यासाठी काही रोख रक्कम व मार्गदर्शन असे या फेलोशिपचे स्वरूप असते. या फेलोशिपबद्दलची अधिक माहिती आपण पुढील लिंक वर पाहू शकता. शरद पवार इन्स्पायर फेलोशिप इन एज्युकेशन [ बाल शिक्षण ] या वर्षी प्रथमच शालापूर्व स्तरावर बालशिक्षणासाठी काम करणाऱ्या व्यक्तींसाठी या फेलोशिप मधील १२ जागा उपलब्ध करून देण्यात येणार आहेत. शालापूर्व स्तरावर कृती संशोधनाला प्रोत्साहन मिळावे असा हेतू या निर्णयामागे आहे.

या अंतर्गत अंगणवाडी सेविका, पर्यवेक्षिका, CDPO, अनुदानित शाळांतील बालशाळांमध्ये कार्यरत शिक्षक व मुख्याध्यापक, तसेच बालशिक्षणात काम करणाऱ्या अशासकीय संस्थांतील कार्यकर्ते हे फेलोशिपसाठी पात्र असतील. त्यांना बालशिक्षण क्षेत्रात कृती संशोधन करण्याची संधी दिली जाईल.

बालवयातील शिक्षणाचे महत्त्व

बाल्यावस्था—विशेषतः जन्म ते ६ वर्षे वयोगट—हा मेंदूच्या झपाट्याने होणाऱ्या विकासाचा कालखंड असतो. वयाच्या सहाव्या वर्षापर्यंत मानवी मेंदूचा सुमारे ९०% विकास पूर्ण होतो. या वयात मिळणारे अनुभव, शैक्षणिक वातावरण, खेळ, अन्वेषण आणि कृतीच्या संधी मुलांच्या एकूण शैक्षणिक व व्यक्तिमत्त्व विकासावर खोल परिणाम करत असतात.

भारतातील बालशिक्षणाचा प्रवास

गिजुभाई बधेका यांनी बालशिक्षणाच्या कामाला स्वातंत्र्यपूर्व काळात सुरूवात केली व ताराबाई मोडक, अनुताई वाघ यांनी हे काम पुढे नेले. महाराष्ट्रात ताराबाई व अनुताई यांनी बालशिक्षणातील भरीव कामाची पायाभरणी केली. १९७५ मध्ये सुरू झालेल्या ICDS (Integrated Child Development Scheme) अंतर्गत अंगणवाड्यांद्वारे बालशिक्षणाच्या सेवा दिल्या जाऊ लागल्या. मात्र, ICDS मधील इतर आरोग्य व पोषण सेवांबरोबर शिक्षण ही एक सेवाच ठरली. त्यामुळे शिक्षणाला अपेक्षित प्राधान्य मिळाले नाही. महाराष्ट्रात ‘आकार’ अभ्यासक्रमाच्या माध्यमातून अंगणवाड्यांतील शिक्षणासाठी एक चौकट निर्माण करण्यात आली. त्यामुळे अनेक अंगणवाड्यांमध्ये बालशिक्षणाचे अधिक चांगले काम होऊ लागले आणि सेविकांना विशेष प्रशिक्षणही मिळाले. तरीही, बालशिक्षण औपचारिक शिक्षणव्यवस्थेच्या कक्षेबाहेरच राहिले.

शैक्षणिक धोरणानुसार बदल

२०२० साली जाहीर झालेल्या राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरणाने (NEP 2020) बालशिक्षणाला प्रथमच औपचारिक शिक्षणव्यवस्थेचा भाग म्हणून मान्यता दिली आहे. वय वर्षे ३ ते ८ या काळाला शिक्षणातील Foundational Stage म्हणण्यात आले आहे, त्यासाठी विशेष अभ्यासक्रम आराखडा तयार करण्यात आला आहे. त्यानुसार अंगणवाड्या, बालवाड्या शैक्षणिक वर्ष २०२५-२६ पासून प्राथमिक शाळांशी जोडल्या आहेत.

या अनुषंगाने महाराष्ट्रातील अंगणवाडी व इतर संस्थांमध्ये बालशिक्षणाच्या संदर्भात कृतीसंशोधन व अभ्यास होणे अत्यावश्यक आहे. बदललेल्या नवीन शैक्षणिक धोरणानुसार पायाभूत शिक्षणामध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावणाऱ्या अंगणवाडी सेविकांना SPIF in Education देण्यात येईल, यामुळे अंगणवाडी सेविकांना प्रेरणा मिळून त्यांचे सक्षमिकरण होईल, याचा विश्वास वाटतो. त्यामुळे २०२५ पासून शरद पवार इन्स्पायर फेलोशिपमध्ये बालशिक्षण क्षेत्रासाठी १२ जागा राखीव ठेवण्यात आल्या आहेत.

बालशिक्षणामध्ये कृतीसंशोधनाची अनोखी संधी: NEP 2020 च्या अंमलबजावणीतील दरी शोधणे

बालशिक्षण (Early Childhood Education - ECE) क्षेत्रात कृतीसंशोधन (Action Research) करण्याची ही एक ऐतिहासिक आणि अत्यंत महत्त्वाची संधी आहे. राष्ट्रीय शिक्षण धोरण २०२० (NEP 2020) मध्ये प्रथमच बालशिक्षणाचे महत्त्व शासकीय स्तरावर सखोल आणि विस्तृतपणे अधोरेखित करण्यात आले आहे. या धोरणाने बालवयातील शिक्षणाला मुख्य प्रवाहात आणले असून, या टप्प्यावर काम करणाऱ्या सर्वांसाठी हे एक मोठे आणि आशादायक पाऊल आहे.

NEP 2020 आणि बालशिक्षणाचे महत्त्व

NEP 2020 ने बालवाडी ते दुसरीपर्यंतच्या शिक्षणाला पायाभूत स्तरावर (Foundational Stage) विशेष महत्त्व दिले आहे. यात लहान मुलांच्या सर्वांगीण विकासावर भर दिला गेला आहे, ज्यात शारीरिक, भावनिक, सामाजिक, संज्ञानात्मक आणि भाषिक विकासाचा समावेश आहे. या धोरणाने केवळ शैक्षणिक अभ्यासक्रमाची नव्हे, तर मुलांच्या खेळातून शिकण्याची प्रक्रिया, शिक्षकांचे प्रशिक्षण, पोषक वातावरण आणि पालकांचा सहभाग या सर्व पैलूंना महत्त्व दिले आहे.

कृतीसंशोधनाची आवश्यकता: धोरण आणि वास्तव यातील दरी

या महत्त्वाच्या धोरणाची अंमलबजावणी करत असताना आपल्याला एक मोठी जबाबदारी पेलावी लागणार आहे: ती म्हणजे धोरणात नमूद केलेल्या अपेक्षा (Policy Demands) आणि प्रत्यक्षात काय घडत आहे किंवा घडत नाही (Current Reality) यातील दरी (Gaps) शोधणे. हेच आपल्या कृतीसंशोधनाचे मुख्य केंद्रबिंदू असणार आहे.

उदाहरणार्थ

१. धोरणातील तरतूद: NEP 2020 बालवाडी शिक्षकांसाठी विशेष प्रशिक्षणावर भर देते.
• शोधण्याची दरी: प्रत्यक्षात किती शिक्षकांना पुरेसे प्रशिक्षण मिळत आहे? प्रशिक्षणाचा दर्जा कसा आहे आणि प्रशिक्षित शिक्षक प्रत्यक्ष वर्गात त्या ज्ञानाचा उपयोग करत आहेत का?

२. धोरणातील तरतूद: खेळातून शिकणे (Play-based learning) आणि अनुभवाधारित शिक्षण पद्धतींचा वापर.
• शोधण्याची दरी: खरंच किती शाळा किंवा अंगणवाड्यांमध्ये या पद्धतींचा अवलंब केला जात आहे? यासाठी आवश्यक साधने आणि संसाधने उपलब्ध आहेत का? शिक्षक पारंपरिक पद्धती सोडून नवीन पद्धती स्वीकारण्यास तयार आहेत का?

३. धोरणातील तरतूद: पालकांचा सहभाग आणि समाज-आधारित दृष्टिकोन.
• शोधण्याची दरी: पालक बालशिक्षणात सक्रियपणे सहभागी होत आहेत का? त्यांच्या सहभागाचे प्रमाण किती आहे आणि कोणत्या स्तरावर आहे?

या दरी शोधण्यामुळे आपल्याला नेमके कुठे काम करण्याची गरज आहे, कोणत्या क्षेत्रांमध्ये सुधारणा आवश्यक आहेत आणि कोणत्या अडचणी दूर करायच्या आहेत, हे स्पष्ट होईल. हे केवळ धोरणातील त्रुटी शोधण्यापुरते मर्यादित नसून, धोरणाची अंमलबजावणी अधिक प्रभावी करण्यासाठी आणि बालकांच्या शिक्षणाचा दर्जा सुधारण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे.