शरद पवार इन्स्पायर फेलोशिप इन एज्युकेशन [ प्राथमिक आणि माध्यमिक ]
शिक्षण उद्यासाठी असते. उद्याचे सुजाण, सतर्क, सर्जनशील, कर्तबगार व सुसंस्कृत नागरिक घडविणे खऱ्या, उचित व उत्तम शिक्षणाकडून अपेक्षित असते. शिकावे कसे, शिकण्याचा आनंद कसा घ्यावा-द्यावा आणि आजन्म शिकत कसे राहावे हे शिकविते ते खरे शिक्षण. शिकता-शिकता जे उद्याची आव्हाने पेलायला सज्ज करते, उद्याच्या संधींचे सोने करायला शिकवते ते खरे शिक्षण. एकविसाव्या शतकातील एकविसाव्या वर्षापासून शालेय शिक्षणाच्या मुलभूत पुनर्रचनेची या दृष्टीने नितांत आवश्यकता आहे.
कारण विशेषत: गेल्या वर्षीपासून दैनंदिन जीवनाचे संदर्भ पार बदलून टाकणाऱ्या अनेक वेगवान महाप्रवाहांचा प्रभाव एकाच वेळी जगभर वाढू लागला आहे.
बदल घडवून आणणारे शेती, औद्योगिक क्रांती, इ. महाप्रवाह इतिहासात पूर्वीही येऊन गेले आहेत. परंतु त्यांचे जगभर परिणाम दिसायला शतके लागली. विद्युत उर्जेच्या महाप्रवाहाने जगाला कवेत घ्यायला, पृथ्वीवर ‘इलेक्ट्रिकल सिव्हिलायझेशन’ साकारायला शतक लागले. संगणन व माहिती तंत्रज्ञानाच्या महाप्रवाहाने जगावर अधिराज्य प्रस्थापित करायला अर्धशतक लागले. आताचे बदल घडविणारे महाप्रवाह मात्र कमालीचे वेगवान आहेत. त्यांचे परिणाम अनुभवास यायला आता पाच-दहा वर्षेही लागत नाहीत. त्यांच्या प्रचंड वेगापुढे मानवी समाजाची दमछाक होताना आपण पाहतो आहोत.
वेग, अधिक वेग आणि प्रचंड वेग हेच त्या महाप्रवाहांचे आणि त्यांनी प्रभावित केलेल्या मानवी जीवनाचे आता व्यवच्छेदक लक्षण बनले आहे. यातले काही महाप्रवाह अनिष्ट आहेत तर काही इष्ट. उदाहरणार्थ एकीकडे अनिष्ट हवामान बदल तर दुसरीकडे इष्ट ज्ञानक्रांती. हे महाप्रवाह दीर्घ काळ टिकून राहतील व वेगाने वाढत जातील अशी चिन्हे आहेत. या महाप्रवाहांमुळे मानव जातीपुढे व विशेषत: विद्यर्थ्यांपुढे जशी अनेक नवी आव्हाने उभी ठाकली आहेत तशाच नव्या संधीही निर्माण झाल्या आहेत.
अशा अनेक महाप्रवाहांचा, आव्हानांचा आणि संधींचा अनुभवजन्य परिचय विद्यार्थ्यांना शालेय शिक्षणादरम्यान होणे आवश्यक आहे. तसे केल्यासच त्यांचे शिक्षण जीवनाभिमुख, भविष्यवेधी व म्हणूनच अर्थपूर्ण होऊ शकेल. त्यामुळे विद्यार्थ्यांचे आणि देशाचे भवितव्य केवळ सुरक्षितच नव्हे तर उज्ज्वलही होऊ शकेल. पण तसे न केल्यास आपण त्यांना भूतकाळासाठी तयार करू!
हे महाप्रवाह, आव्हाने व संधींच्या संदर्भातील “नवशिक्षणाची नवी उद्दिष्ट्ये काय असायला हवीत व अशा उद्दिष्टांच्या परिपूर्तीसाठी प्रचलित शिक्षण व्यवस्थेत केवळ सुधारणा (रिफॉर्म) करून चालणार नाही तर त्यात विचारपूर्वक परिवर्तन (ट्रान्सफॉर्म) घडवून आणावे लागेल. प्रचलित व्यवस्था काहीशी बंदिस्त व साचेबंद आहे. त्यामुळे त्यातील ठराविक अभ्यासक्रम व त्याच्या ठराविक पद्धतीच्या अध्यापन, अध्ययन व मूल्यमापनातून शिक्षणाचे परिवर्तन घडवून आणण्याला मर्यादा आहेत. त्या व्यवस्थेतून नवे महाप्रवाह, नवी आव्हाने व नव्या संधी यांच्या संदर्भात होऊ शकणाऱ्या विद्यार्थी विकासालाही मर्यादा आहेत.
नवशिक्षणाची नवी उद्दिष्ट्ये कितीही अवघड असली तरीही तशा परिवर्तनासाठी शिक्षक या त्यातल्या त्यात अधिक प्रभावी घटकापासून सुरुवात करता येईल. जिद्दीने प्रयत्न करू शकणाऱ्या शिक्षकांना हुडकून काढून प्रशिक्षण व प्रोत्साहन द्यावे लागेल. प्रचलित शिक्षण व्यवस्थेत विषयनिहाय अपेक्षित असलेली पाठ्यपुस्तकांमधील किमान उद्दिष्ट्ये वरील आव्हाने व संधींचा परिचय होण्यासाठी आधारभूत आहेत. पण पुरेशी मात्र नाहीत. ती किमान उद्दिष्ट्ये गाठण्यासाठी योग्य ते अध्ययन, अध्यापन व मूल्यमापन हे प्रत्येक शिक्षकाने उत्कृष्ट गुणवत्तेने केलेच पाहिजे. व्यवस्थेची व समाजाची ती किमान अपेक्षा आहेच. पण नव्या परिवर्तनासाठी त्या पलिकडे जावे लागेल. केवळ ‘विषयांचे शिक्षक’ हे साध्य करू शकणार नाहीत. त्यासाठी हवेत ‘विद्यार्थ्यांचे शिक्षक’.
त्यामुळे किमान अपेक्षांची उत्तम परिपूर्ती करणाऱ्या पण तेथेच न थांबता त्यापुढे जाऊन आपल्या प्रतिभेने व अतिरिक्त प्रयत्नांनी विशिष्ट शैक्षणिक परिवर्तन घडवून आणू शकणाऱ्या शिक्षकांना प्रोत्साहन देणे उचित होईल. ती परिवर्तनाची उचित सुरुवात ठरेल. अशा शिक्षकांनी हे महाप्रवाह, त्यातील आव्हाने व संधी यांचा निरंतर अभ्यास करून अध्यापनात व शालेय उपक्रमात सतत अनुकूल बदल करायला हवेत.
अशा परिवर्तनशील शिक्षणाची अर्थात ‘नवशिक्षणा’ची सुरुवात सध्याच्या शालेय पर्यावरणाशी मेळ राखत, त्यातील सर्व सहभाग-धारकांचे जास्तीत जास्त सहकार्य मिळवून व विरोध टाळून करावी लागेल. योग्य अशा व नानाविध प्रकारच्या अभ्यासक्रमेतर कृतीशील उपक्रमांमधून, वेळापत्रकेतर वेळात व चाकोरीबाह्य पद्धतीने ती करणे उचित ठरेल. तसे होतकरू व उपक्रमशील शिक्षक या फेलोशिपसाठी पात्र ठरतील. अशा शिक्षकांकरवी परिवर्तनाची सुरुवात करता येईल.
उत्साही, हिकमती, नाउमेद न होता अडचणींचे संधीत रुपांतर करणाऱ्या, विशिष्ट ज्ञान क्षेत्रे, विद्या किंवा कलांमध्ये तरबेज असलेल्या, विद्यार्थ्यांचा विकास करण्यात मनापासून रस असलेल्या, ‘हटके’ प्रवृत्तीच्या शिक्षकांच्या नानाविध उपक्रमांद्वारे हळूहळू हे ‘नवशिक्षण’ मुख्यप्रवाही करण्याचा मार्ग सापडू शकेल. अशा शिक्षकांना आपण ‘बलशाली मार्गशोधक’ किंवा ‘पाथफाइंडर’ किंवा ‘इंस्पायरर फेलोज्’ म्हणूया.
आपल्यला असे शिक्षक शोधून काढावे लागतील. विहित अभ्यासक्रमकेंद्री अध्ययन, अध्यापन व मूल्यमापन या पलिकडे जाऊन सातत्याने परिवर्तनशील कामगिरी केलेल्या शिक्षकांची निवड करावी लागेल. वेळापत्रकापलिकडे जाउन, अभ्यासक्रमापलिकडच्या कल्पक उपक्रमांद्वारे विद्यार्थ्यांची जडणघडण करू पाहणाऱ्या व त्यासाठी चाकोरीबाह्य विचार व कृती करणाऱ्या शिक्षकांचा शोध घ्यावा लागेल. त्यांना नवशिक्षणाच्या उद्दिष्टांच्या पूर्ततेसाठी वाव, पाठबळ, मदत, प्रोत्साहन, प्रशिक्षण, मार्गदर्शन व प्रतिष्ठा द्यावी लागेल.
त्यांना नवी आव्हाने व संधींशी सुसंगत अशा त्यांच्या पसंतीच्या व प्राविण्याच्या उपक्रमांच्या आरेखन व अंमलबजावणीसाठी रोख रक्कम व सातत्यपूर्ण मार्गदर्शन या स्वरूपातील शिष्यवृत्ती / प्रकल्प-वृत्ती देण्यात येईल. त्या प्रकल्प-वृत्तीस “माननीय श्री. शरद पवार इन्स्पायर फेलोशीप” असे संबोधण्यात येईल.
कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या सहाय्याने फ्लिप्ड क्लासरूम (वर्ग पालट अध्यापन)
फ्लिप्ड क्लासरूम (वर्ग पालट) पद्धती: पारंपरिक अध्यापनाला नवी दिशा
फ्लिप्ड क्लासरूम म्हणजे काय?
फ्लिप्ड क्लासरूम ही पारंपरिक अध्यापन पद्धतीची रचना उलटवणारी, विद्यार्थी-केंद्रित शिक्षणपद्धती आहे. पारंपरिक पद्धतीत शिक्षक वर्गात नवीन संकल्पना शिकवतात आणि विद्यार्थी घरी त्यांचा सराव करतात. फ्लिप्ड क्लासरूममध्ये नेमके उलट घडते — विद्यार्थी नवीन संकल्पना घरीच व्हिडिओ पाहून किंवा साहित्य वाचून समजून घेतात, आणि वर्गात आल्यावर त्यावर आधारित प्रश्न, प्रयोग, प्रकल्प, चर्चा व गटकार्य करतात. यामुळे शिक्षकाची भूमिका केवळ माहिती देणाऱ्या व्यक्तीपुरती न राहता मार्गदर्शक, समन्वयक व सहायकाची बनते. गेल्या काही वर्षांत तंत्रज्ञानाची उपलब्धता आणि सक्रिय शिक्षणाला मिळणारे महत्त्व यामुळे ही पद्धत जगभर लोकप्रिय होत आहे.
जगभरातील वापर
अमेरिकेत या पद्धतीची औपचारिक सुरुवात २००७ च्या सुमारास झाली. तेथील हायस्कूल व विद्यापीठांत Panopto, Echo360 सारख्या डिजिटल साधनांच्या मदतीने विद्यार्थ्यांना वर्गाबाहेर शिकण्याची संधी दिली जाते, तर वर्गातील वेळ सक्रिय शिक्षणासाठी वापरला जातो. आशियात चीनने, विशेषतः माध्यमिक व उच्च माध्यमिक स्तरावर, या पद्धतीचा स्वीकार करण्यात आघाडी घेतली आहे. युरोपमधील इंग्लंड, स्पेन, जर्मनी व नेदरलँड्स यांनी ब्लेंडेड लर्निंगला चालना देणारे उपक्रम राबवून यासाठी अनुकूल वातावरण तयार केले आहे, तर ऑस्ट्रेलिया व कॅनडातील संस्थांनी विद्यार्थ्यांचा सक्रिय सहभाग वाढवण्यासाठी आणि तैवान-मलेशियाने तंत्रज्ञानाधारित वर्गखोल्यांसाठी या पद्धतीला प्रोत्साहन दिले आहे.
फायदे आणि मर्यादा
या पद्धतीचे फायदे अनेक आहेत:
- स्वतःच्या गतीने शिकण्याची संधी — न समजलेला भाग पुन्हा पाहता/वाचता येतो
- वर्गातील वेळेचा परिणामकारक वापर — व्याख्यानाऐवजी हा वेळ शंका-निरसन व कृतींसाठी मिळतो
- विद्यार्थ्यांचा सक्रिय सहभाग — चर्चा, गटकार्य, समस्या-निराकरण व प्रकल्पांत सहभाग
- अनुपस्थित विद्यार्थ्यांसाठी उपयुक्त — उपलब्ध साहित्याच्या मदतीने चुकलेला भाग भरून काढता येतो
- वैयक्तिक मार्गदर्शन — शिक्षकांना प्रत्येक विद्यार्थ्याची गरज ओळखून मदत करता येते
मात्र ही पद्धत सर्व परिस्थितींत सहज राबवता येतेच असे नाही. सर्व विद्यार्थ्यांकडे स्मार्टफोन, संगणक किंवा वेगवान इंटरनेट नसल्याने डिजिटल दरीची अडचण येते. घरचा पूर्वअभ्यास न झाल्यास विद्यार्थ्यांना वर्गातील कृतींत सहभागी होणे कठीण जाते, आणि दर्जेदार व्हिडिओ व साहित्य तयार करण्यासाठी शिक्षकांना सुरुवातीला अधिक वेळ व मेहनत द्यावी लागते. शिवाय डिजिटल माध्यमांच्या अतिवापरामुळे स्क्रीन टाइम वाढू शकतो, त्यामुळे प्रत्यक्ष अनुभव व स्क्रीन-वेळ यांत संतुलन राखणे आवश्यक ठरते.
अंमलबजावणी : चार टप्पे
फ्लिप्ड क्लासरूम प्रभावीपणे राबवण्यासाठी संपूर्ण प्रक्रिया चार टप्प्यांत विभागता येते — नियोजन व साहित्य, घरचा पूर्वअभ्यास, वर्गातील सक्रिय शिक्षण, आणि मूल्यमापन व अभिप्राय. पहिल्या टप्प्यात आगामी पाठासाठी ५-१० मिनिटांचे व्हिडिओ, सादरीकरणे किंवा विश्वसनीय स्रोतांवरील व्हिडिओ निवडले जातात; हे साहित्य विद्यार्थ्यांच्या वय व भाषिक पातळीला अनुरूप असल्याची खात्री घेणे महत्त्वाचे असते. दुसऱ्या टप्प्यात हे साहित्य Google Classroom किंवा WhatsApp सारख्या माध्यमांतून वर्गापूर्वी पाठवले जाते, सोबत ३-४ मार्गदर्शक प्रश्नही दिले जातात जेणेकरून आकलन तपासता येईल. तिसऱ्या टप्प्यात वर्गाच्या सुरुवातीला शंका-निरसन करून नंतरचा वेळ गटचर्चा, प्रश्नमंजुषा, प्रयोग व समस्या-निराकरणासाठी वापरला जातो — इथेच या पद्धतीची खरी ताकद दिसून येते. शेवटच्या टप्प्यात छोट्या चाचणी किंवा पोलद्वारे आकलन तपासून विद्यार्थ्यांना त्वरित अभिप्राय दिला जातो.
डिजिटल साधने अनिवार्य आहेत का?
नाही. या पद्धतीचा गाभा तंत्रज्ञान नसून "संकल्पना वर्गाबाहेर समजून घेणे आणि वर्गात तिचा उपयोग करणे" हा आहे. व्हिडिओऐवजी पुस्तकातील भाग वाचायला देऊनही ही पद्धत राबवता येते — यालाच "लो-टेक फ्लिप्ड क्लासरूम" किंवा "रीडिंग-बेस्ड फ्लिप" म्हणतात. यामध्ये विद्यार्थ्यांना पाठ्यपुस्तकातील ठराविक परिच्छेद वाचायला देऊन सोबत ३-४ मार्गदर्शक प्रश्न ("मुख्य मुद्दे कोणते?", "लेखकाला काय सांगायचे आहे?") दिले जातात, आणि दुसऱ्या दिवशी शिक्षक पुन्हा पाठ न वाचता थेट त्यावर आधारित चर्चा किंवा वादविवाद घेतात..
या पद्धतीमुळे डिजिटल दरीवर मात होते, स्क्रीन टाइम कमी होतो आणि सखोल वाचनाची सवय विकसित होते. मात्र गणितीय सूत्रे किंवा वैज्ञानिक प्रयोगांसारख्या क्लिष्ट संकल्पना केवळ वाचनातून समजणे कठीण जाऊ शकते — अशा वेळी चित्रमय पुस्तके किंवा सोप्या भाषेतील पूरक साहित्य द्यावे लागते.
वयोगटानुसार अंमलबजावणी
फ्लिप्ड क्लासरूम इयत्ता तिसरीपासून पुढे प्रभावी ठरते, पण प्रत्येक वयोगटासाठी रचना वेगळी असावी लागते. इयत्ता तिसरी ते पाचवीच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात विद्यार्थ्यांना घरी फक्त १०-१५ मिनिटांचे चित्रमय पुस्तके किंवा सोपे बाल-व्हिडिओ दिले जातात, आणि वर्गात कथाकथन, चित्रकला व शब्दकोड्यांतून संकल्पना दृढ केल्या जातात.
सहावी ते आठवीच्या योग्य टप्प्यात मुले स्वतः वाचून समजून घेण्यास सक्षम झालेली असल्याने त्यांना पाठ्यपुस्तकातील १-२ पाने किंवा घरगुती वस्तूंनी करता येणारे सोपे प्रयोग दिले जातात (सुमारे २०-३० मिनिटे), आणि वर्गात गटप्रश्नमंजुषा व फळ्यावरील उदाहरणांतून सराव होतो.
नववी ते बारावीच्या प्रगत टप्प्यात, जिथे अभ्यासक्रमाचा व्याप मोठा असतो, विद्यार्थी ३०-४५ मिनिटे प्रमेये, वैज्ञानिक सिद्धांत किंवा ऐतिहासिक घटना घरी अभ्यासतात आणि वर्गात शंका-निरसन, वादविवाद व बोर्ड-परीक्षा-केंद्रित सराव केला जातो.
इयत्ता पहिली आणि दुसरीसाठी मात्र पारंपरिक स्वरूपातील फ्लिप्ड क्लासरूम व्यवहार्य ठरत नाही. या वयातील मुले नुकतीच वाचायला शिकत असल्याने स्वतंत्रपणे संकल्पना समजून घेणे त्यांना कठीण जाते, त्यांचा लक्ष केंद्रित करण्याचा कालावधीही कमी असतो, आणि घरच्या अभ्यासासाठी पालकांनी रोज सोबत बसणे प्रत्येक कुटुंबाला शक्य नसते. शिवाय ही मुले शिक्षकांचा आवाज, हावभाव व प्रत्यक्ष वस्तू हाताळण्याच्या अनुभवातून अधिक शिकतात. यासाठी "इन-क्लास फ्लिप" किंवा कृती-आधारित शिक्षण अधिक योग्य ठरते — शिक्षकांनी वर्गातच गोष्ट किंवा गाण्यातून संकल्पना शिकवावी, नंतर लहान गट करून एकाला अक्षर-ब्लॉक्स, दुसऱ्याला रंगकाम, आणि तिसऱ्यासोबत शिक्षकांनी प्रत्यक्ष वाचन सराव घ्यावा. थोडक्यात, "घरी शिकून वर्गात सराव" ऐवजी "वर्गातच शिकणे आणि वर्गातच सराव करणे" हे या वयोगटासाठी अधिक परिणामकारक ठरते.
भारतातील सद्यस्थिती
भारतात डिजिटल वर्गखोल्या व शैक्षणिक तंत्रज्ञान प्लॅटफॉर्मच्या वाढत्या वापरामुळे प्रगत खाजगी शाळा, आंतरराष्ट्रीय शाळा आणि काही नामांकित उच्च शिक्षण संस्थांमध्ये फ्लिप्ड क्लासरूमकडे लक्ष वेधले जात आहे. तरीही पारंपरिक अध्यापनपद्धतीचा प्रभाव मोठा असल्याने देशातील एकूण शाळांच्या तुलनेत हिचा प्रत्यक्ष वापर अद्याप मर्यादित आहे. याविषयीची नेमकी, सर्वसमावेशक व नियमित राष्ट्रीय आकडेवारी सहज उपलब्ध नसल्याने निश्चित टक्केवारीचे दावे करताना संबंधित संशोधनाचा स्पष्ट संदर्भ देणे आवश्यक ठरते.
मुंबई, पुणे, बेंगळुरू, दिल्ली व हैदराबाद यांसारख्या शहरांतील आंतरराष्ट्रीय व प्रगत खाजगी (CBSE/ICSE) शाळांमध्ये डिजिटल साधनांची उपलब्धता चांगली असल्याने हा प्रयोग सोपा जातो. याउलट अनेक ग्रामीण व आर्थिकदृष्ट्या वंचित भागांत इंटरनेट व उपकरणांच्या मर्यादित उपलब्धतेमुळे लो-टेक फ्लिप्ड क्लासरूम अधिक व्यवहार्य पर्याय ठरतो. शालेय शिक्षणापेक्षा अभियांत्रिकी, व्यवस्थापन व वैद्यकीय अभ्यासक्रमांत पूर्वअभ्यास देऊन वर्गातील वेळ केस स्टडी व चर्चांसाठी वापरणे तुलनेने सोपे जाते, त्यामुळे IIT, IIM, ISB सारख्या संस्थांमध्ये याचा वापर वाढता आहे. राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण २०२० मध्ये तंत्रज्ञानाचा वापर, मिश्रित शिक्षण व कृतीप्रधान अध्यापनाला महत्त्व दिले असून, ही उद्दिष्टे फ्लिप्ड क्लासरूमच्या तत्त्वांशी सुसंगत आहेत — त्यामुळे भविष्यात याचा विस्तार वाढण्याची शक्यता आहे.
तरीही सध्या हा विस्तार मर्यादित राहण्यामागे काही ठोस कारणे आहेत:
- बोर्ड परीक्षांच्या दबावामुळे अभ्यासक्रम वेळेत संपवण्यावरचा भर
- अनुदानित शाळांच्या वर्गांतील मोठी विद्यार्थीसंख्या
- असमान डिजिटल सुविधा
पूर्वअभ्यासाची रचना व मूल्यमापनासाठी आवश्यक असणारे विशेष शिक्षक-प्रशिक्षण
निष्कर्ष
फ्लिप्ड क्लासरूम म्हणजे केवळ "घरी व्हिडिओ पाहणे" नव्हे — तिच्या केंद्रस्थानी आहे विद्यार्थ्याला वर्गाबाहेर प्राथमिक स्वरूपात शिकण्याची संधी देणे आणि वर्गातील वेळ चर्चा, समस्या-निराकरण व सर्जनशील कृतींसाठी वापरणे. याचे महत्त्व "शिक्षक काय शिकवतो" यापेक्षा "विद्यार्थी काय करतो आणि कसा शिकतो" यावर आहे. भारतासारख्या विविधतापूर्ण देशात या पद्धतीची एकच ठरावीक प्रतिकृती वापरण्यापेक्षा स्थानिक परिस्थिती, विद्यार्थ्यांचे वय व उपलब्ध साधने यानुसार तिची लवचिक रूपे विकसित करणे अधिक योग्य ठरेल. खऱ्या अर्थाने फ्लिप्ड क्लासरूम म्हणजे वर्ग उलटा करणे नव्हे, तर शिकण्याची जबाबदारी हळूहळू विद्यार्थ्याच्या हाती देणे आणि वर्गाला "ऐकण्याच्या जागे"ऐवजी "करून शिकण्याची जागा" बनवणे होय.
कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि वर्ग पालट अध्यापन
कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence – AI) मुळे वर्ग पालट अध्यापन अधिक प्रभावी, वैयक्तिक आणि सुलभ बनले आहे. शिक्षक AI च्या सहाय्याने विद्यार्थ्यांच्या स्तरानुसार अध्ययन साहित्य, व्हिडिओ, ध्वनीचित्रफिती, सादरीकरणे, सराव प्रश्न, वर्कशीट, क्विझ, संकल्पनांचे सोप्या भाषेतील स्पष्टीकरण, अध्ययनाचा सारांश आणि त्वरित अभिप्राय सहज तयार करू शकतात. त्यामुळे वर्गापूर्वीच्या अध्ययन साहित्याची निर्मिती कमी वेळात आणि अधिक गुणवत्तापूर्ण पद्धतीने करता येते. माध्यमिक शाळांतील विद्यार्थीदेखील ChatGPT, Gemini आणि तत्सम AI-आधारित अध्ययन सहाय्यकांच्या मदतीने स्वतःच्या गतीने अध्ययन करू शकतात, शंकांचे तत्काळ निरसन करून घेऊ शकतात आणि आपल्या अध्ययन गरजांनुसार अधिक परिणामकारकपणे शिकू शकतात. मात्र कृत्रिम बुद्धिमत्ता ही शिक्षकांचा पर्याय नसून शिक्षकांचे सक्षम सहाय्यक साधन आहे. AI द्वारे निर्माण झालेल्या माहितीची अचूकता, विश्वासार्हता आणि अभ्यासक्रमाशी सुसंगती यांची पडताळणी शिक्षकांनी करणे आवश्यक आहे. विद्यार्थ्यांनीही AI कडून मिळालेल्या माहितीचे चिकित्सक परीक्षण करून स्वतः विचार करणे, निष्कर्ष काढणे आणि विविध स्रोतांच्या आधारे ज्ञानाची खातरजमा करणे आवश्यक आहे. तसेच विद्यार्थ्यांची गोपनीयता, डिजिटल सुरक्षितता, नैतिक मूल्ये आणि कॉपीराइट यांचाही जबाबदारीने विचार केला गेला पाहिजे.
विषयनिहाय कृत्रिम बुद्धिमत्ता आधारित फ्लिप्ड क्लासरूम-वर्ग पालट अध्यापन कृती-
| विषय | वर्गापूर्वी (Pre-Class Learning) | वर्गामध्ये (In-Class Activities) | नमुना उदाहरणे |
|---|---|---|---|
| १. भाषा (मराठी/हिंदी/इंग्रजी) | कथा, कविता किंवा उतारा वाचणे/ऐकणे. आवश्यक असल्यास AI च्या मदतीने शब्दांचे अर्थ व सारांश समजून घेणे. | गटचर्चा, भूमिकानाट्य, सर्जनशील लेखन, कथेला पर्यायी शेवट लिहिणे. | १. ‘अनुभवांच्या खाणी’ या धड्यावर चर्चा. २. कवितेचे साभिनय सादरीकरण. |
| २. गणित | संकल्पनेचा व्हिडिओ पाहणे व मूलभूत सराव प्रश्न सोडविणे. अवघड उदाहरणांसाठी AI चा वापर करता येईल. | समस्या निराकरण, गटाने उदाहरणे सोडविणे, गणिती खेळ व प्रत्यक्ष जीवनातील गणिताचा वापर. | १. त्रिकोणाचे गुणधर्म शोधणे. २. नफा–तोटा विषयावरील उदाहरणे सोडविणे. |
| ३. विज्ञान | प्रयोगाचा व्हिडिओ किंवा संकल्पनेचे अॅनिमेशन पाहणे. | प्रत्यक्ष प्रयोग करणे, निरीक्षण नोंदविणे, निष्कर्ष मांडणे, वैज्ञानिक चर्चा. | १. आम्ल–क्षार चाचणी. २. प्रकाशाचे परावर्तन प्रयोग. |
| ४. सामाजिक शास्त्रे | धड्याशी संबंधित नकाशे, चित्रे, माहिती किंवा लघु व्हिडिओ पाहणे. | नकाशा कार्य, केस स्टडी, भूमिका साकारणे, गटचर्चा. | १. शिवकालीन किल्ल्यांचा नकाशा अभ्यास. २. भारतीय संविधानावर गटचर्चा. |
| ५. कलाशिक्षण | प्रत्यक्ष कलाकृती तयार करणे, सादरीकरण व प्रदर्शन. | नकाशा कार्य, केस स्टडी, भूमिका साकारणे, गटचर्चा. | १. वारली चित्रकला. २. कागदापासून सजावटी वस्तू तयार करणे. |
| ६. शारीरिक शिक्षण | खेळांचे नियम, योगासने किंवा व्यायामाची माहिती पाहणे. | प्रत्यक्ष सराव, संघभावना वाढविणारे खेळ, नेतृत्व विकास. | १. सूर्यनमस्काराचा सराव. २. खो-खो किंवा कबड्डीचा सराव. |
| ७. कार्यशिक्षण / व्यावसायिक शिक्षण | कृतीची पद्धत दर्शविणारा व्हिडिओ पाहणे. | प्रत्यक्ष वस्तू तयार करणे, कौशल्याधारित उपक्रम, वेळेचे नियोजन. | १. कंपोस्ट खत तयार करणे. २. साधी विद्युत जोडणी (Electric Circuit) तयार करणे. |
फ्लिप्ड क्लासरूममध्ये शिक्षकाची भूमिका
- विद्यार्थ्यांना वर्गापूर्वी अभ्यासासाठी योग्य साहित्य (व्हिडिओ, ध्वनीमुद्रण, लेख, संदर्भ दुवे) उपलब्ध करून देणे.
- विद्यार्थ्यांनी पूर्व-अध्ययन केले आहे का याची खात्री करण्यासाठी लहान प्रश्नमंजुषा किंवा Google Form घेणे.
- वर्गात व्याख्यान कमी ठेवून चर्चा, गटकार्य, प्रयोग, प्रकल्प आणि समस्या निराकरण यांवर भर देणे.
- प्रत्येक विद्यार्थ्याला वैयक्तिक मार्गदर्शन व त्वरित अभिप्राय देणे.
विद्यार्थ्यांची भूमिका
- वर्गापूर्वी दिलेले साहित्य अभ्यासणे.
- शंका व निरीक्षणे नोंदवून वर्गात मांडणे.
- गटकार्यामध्ये सक्रिय सहभाग घेणे.
- स्वतःचे आणि सहाध्यायांचे मूल्यमापन करणे.
टीप : वर्ग पालट (Flipped Classroom) मध्ये वर्गापूर्वी विद्यार्थी विषयाची प्राथमिक माहिती स्वअध्ययनातून मिळवतात, तर वर्गातील वेळ चर्चा, प्रयोग, समस्या निराकरण, गटकार्य आणि प्रत्यक्ष कृतीसाठी वापरला जातो. कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर फक्त पूरक साधन म्हणून (उदा. संकल्पना समजून घेणे, शंका निरसन किंवा अतिरिक्त सराव) केला जाऊ शकतो. AI हे शिक्षकाची जागा घेणारे साधन नसून स्व-अध्ययनासाठी सहाय्यक साधन आहे.
फेलोशिपचा विषय – कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या सहाय्याने 'फ्लिप्ड क्लासरूम किंवा वर्ग पालट अध्यापन पद्धती'
कृपया नियमावली पूर्णपणे वाचावी –
अ) नोंदणी
- फेलोशिपसाठी निश्चित केलेल्या विषयाव्यतिरिक्त इतर कोणत्याही विषयावरील नवोपक्रम स्वीकारले जाणार नाहीत.
- महाराष्ट्रातील कोणत्याही माध्यमाच्या मान्यताप्राप्त शाळांतील प्राथमिक आणि माध्यमिक शिक्षक अर्ज करू शकतील. मात्र, प्रस्ताव आणि अहवाल केवळ मराठी किंवा इंग्रजी भाषेतच सादर करता येतील.
- अर्ज करणाऱ्या शिक्षकांनी दीक्षा ॲपवरील 'AI साथी' हा चार तासांचा कोर्स पूर्ण केलेला असावा.
- अर्ज करताना जन्मतारखेचा पुरावा (जन्माचा दाखला, माध्यमिक शालांत प्रमाणपत्र (SSC) किंवा आधार कार्ड यांपैकी कोणतेही एक) जोडणे बंधनकारक आहे.
- नोंदणी झाल्यावर आपल्याला WhatsApp समूहात सहभागी केले जाईल. पुढील सर्व सूचना WhatsApp समूहावरच दिल्या जातील.
- नोंदणी केलेल्या सर्व शिक्षकांसाठी एक ऑनलाइन परीक्षा आयोजित केली जाईल. त्यासाठीची लिंकही WhatsApp समूहावरच देण्यात येईल.
ब) ऑनलाइन परीक्षा
- ऑनलाइन परीक्षेत MCQ पद्धतीचे ३० प्रश्न असतील.
- MCQ पद्धतीचे प्रश्न सोडवून झाल्यानंतर साधारण १५० ते २५० शब्दांमध्ये "हा उपक्रम मला का घ्यावासा वाटतो?" या विषयावर उद्देशपत्र (Statement of Purpose – SOP) लिहावे लागेल. त्यासाठी स्वतंत्र वेळ देण्यात येईल.
क) निवड
- ऑनलाइन परीक्षा झाल्यानंतर गुणानुक्रमानुसार ३० प्राथमिक व १५ माध्यमिक अशा एकूण ४५ शिक्षकांची दोन दिवसांची कार्यशाळा आयोजित करण्यात येईल.
- या कार्यशाळेमध्ये सहभागी झालेले शिक्षक आपापल्या नवोपक्रमाचा प्रकल्प प्रस्ताव तयार करतील.
- निवड झालेल्या शिक्षकांनी नवोपक्रम राबवण्यासाठी शाळेच्या मुख्याध्यापकांचे परवानगीपत्र कार्यशाळेस उपस्थित राहताना सादर करणे आवश्यक आहे.
- त्यानंतर प्रकल्प प्रस्ताव आणि उद्देशपत्र (Statement of Purpose – SOP) यांच्या आधारे २० प्राथमिक व १० माध्यमिक अशा एकूण ३० शिक्षकांची अंतिम निवड करण्यात येईल.
- अंतिम निवड यशवंतराव चव्हाण सेंटरने नियुक्त केलेली निवड समिती करेल. निवड समितीचा निर्णय अंतिम व सर्व संबंधितांवर बंधनकारक राहील.
ड) निवडीनंतर
- निवड झालेल्या शिक्षकांनी आपला नवोपक्रम निर्धारित कालावधीत पूर्ण करणे अपेक्षित आहे. उपक्रम पूर्ण करण्यास विलंब झाल्यास संबंधित फेलोशिपबाबत अंतिम निर्णय घेण्याचा अधिकार यशवंतराव चव्हाण सेंटरला राहील.
- यशवंतराव चव्हाण सेंटरने वेळोवेळी आयोजित केलेल्या बैठका व प्रशिक्षण कार्यक्रमांच्या संपूर्ण कालावधीत उपस्थित राहणे बंधनकारक राहील. अपरिहार्य अडचण असल्यास पूर्वकल्पना देऊन सेंटरची परवानगी घेणे आवश्यक राहील.
- उपक्रम सुरू असताना यशवंतराव चव्हाण सेंटरचे प्रतिनिधी पूर्वकल्पना देऊन भेट देतील. त्यावेळी त्यांना आवश्यक ते सहकार्य करणे अपेक्षित आहे.
इ) अर्ज करण्यासाठी संकेतस्थळ
इच्छुक शिक्षकांनी दिनांक १२ सप्टेंबर २०२६ पर्यंत https://apply.sharadpawarfellowship.com या संकेतस्थळावर ऑनलाइन अर्ज करावा.
ई) फेलोशिपच्या अर्ज प्रक्रियेचे वेळापत्रक
- फेलोशिपसाठी अर्ज मागवण्याची घोषणा – १२ ऑगस्ट २०२६
- ऑनलाइन अर्ज सादर करण्याचा कालावधी – १२ ऑगस्ट २०२६ ते १२ सप्टेंबर २०२६
- नोंदणी केलेल्या शिक्षकांसाठी ऑनलाइन परीक्षा – ४ ऑक्टोबर २०२६
- निवड झालेल्या ४५ शिक्षकांची कार्यशाळा – ३१ ऑक्टोबर व १ नोव्हेंबर २०२६
- ३० शिक्षकांची अंतिम निवड जाहीर करणे – २६ नोव्हेंबर २०२६
- फेलोशिप प्रदान सोहळा – रविवार, १३ डिसेंबर २०२६
फेलोशिपचा कालखंड - मे २०२७ ते मे २०२८
| फेलोशिपसाठी माहिती | तपशील |
|---|---|
| फेलोशिपसाठी वयोमर्यादा | वय वर्षे ४५ किंवा त्यापेक्षा कमी वय असणारे पूर्णवेळ शिक्षक |
| फेलोशिपचा कालावधी | मे २०२७ ते एप्रिल/मे २०२८ |
| फेलोशिपचा विषय | कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या साहाय्याने flipped classroom किंवा वर्ग पालट अध्यापन पद्धती |
| फेलोशिपची संख्या | २० प्राथमिक आणि १० माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षक असे एकूण ३० |
| अर्जदारांचे कार्यक्षेत्र | महाराष्ट्र असेल |
| फेलोशिपची रक्कम | निवड झालेल्या प्रत्येक शिक्षकास वार्षिक ६०,०००/- (रुपये साठ हजार फक्त). यातील ६०% रक्कम शिक्षकांना प्रत्यक्षात फेलोशिपमधील उपक्रमांसाठी लागणारी साधने, संभाव्य प्रवास, इत्यादीसाठी देण्यात येईल आणि उर्वरित ४०% रक्कम ही कार्यशाळा आणि मार्गदर्शकांच्या मार्गदर्शनासाठी खर्च करण्यात येईल. |
योगेश कुदळे
शिक्षण विभाग प्रमुख
यशवंतराव चव्हाण सेंटर
जन. जगन्नाथराव भोसले मार्ग, नरिमन पॉईंट, मुंबई – ४०००२१
फोन नं: +91 93707 99791
ई-मेल आयडी – education@chavancentre.org
तुषार म्हात्रे – +91 98203 44394
‘शरद पवार इन्स्पायर फेलोशिप इन एज्युकेशन’ साठी आपण जो विषय निवडणार आहात त्याबाबत आपल्या काही शंका असतील तर तुषार म्हात्रे (+91 98203 44394) यांना व्हॉट्सॲप मॅसेज करून विचाराव्यात.
सल्लागार
